Na pytanie, kiedy dziecko zaczyna mówić, nie ma jednej daty, bo mowa rozwija się stopniowo przez całe wczesne dzieciństwo. Pierwsze świadome słowo pojawia się zwykle około 12. miesiąca, proste zdania około 3. roku życia, a najtrudniejsze głoski dojrzewają jeszcze w wieku przedszkolnym. Poniżej opisuję kolejne etapy, od pierwszego krzyku do sześciolatka, z tabelą norm i listą sygnałów, przy których warto porozmawiać z logopedą.
Kiedy dziecko zaczyna mówić?
Za początek mówienia uważa się zwykle pierwsze słowo, którego dziecko używa celowo i zawsze w podobnym znaczeniu. Nie musi ono brzmieć tak jak u dorosłych. Jeśli roczne dziecko mówi „am”, gdy jest głodne, a „hau” na każdego psa w parku, to już są jego pierwsze słowa.
Pierwsze słowa słychać u większości dzieci w okolicy pierwszych urodzin, choć rozrzut jest spory. Jedne dzieci zaczynają kilka tygodni wcześniej, inne kilka miesięcy później, a u jednych i drugich mowa może rozwijać się prawidłowo. Zanim słowa się pojawią, dziecko długo uczy się rozumieć: reaguje na swoje imię, rozumie „nie” i spogląda na drzwi, gdy słyszy, że „tata wraca”.
Każde dziecko ma własne tempo, dlatego wszystkie normy w tym poradniku traktuj orientacyjnie. Mimo to warto znać kilka punktów kontrolnych. Jeśli dziecko w wieku półtora roku nie ma jeszcze żadnych słów albo dwulatek nie łączy dwóch słów, umów konsultację logopedyczną i badanie słuchu.
Od czego zależy tempo rozwoju mowy?
Na to, kiedy dziecko zaczyna mówić, wpływa wiele rzeczy naraz: słuch, ogólny stan zdrowia, sprawność ruchowa, w tym sprawność warg i języka, a także to, jak często ktoś z dzieckiem rozmawia i się bawi. Części z nich nie da się zmienić, ale rozmowa i wspólna zabawa zależą od Was i bardzo pomagają.
U dzieci urodzonych przedwcześnie rozwój w pierwszych latach ocenia się zwykle według wieku skorygowanego, czyli liczonego od planowanej daty porodu. Dziecko, które urodziło się dwa miesiące przed terminem, może więc osiągać kolejne umiejętności mniej więcej dwa miesiące później niż dzieci w tym samym wieku urodzone w terminie. O tym, jak długo uwzględniać tę różnicę, porozmawiaj z pediatrą.
Cztery okresy rozwoju mowy
Polski językoznawca i logopeda Leon Kaczmarek wyróżnił cztery okresy rozwoju mowy dziecka. Ich nazwy dobrze oddają to, co w danym czasie jest dla dziecka najważniejsze. Wiek przy każdym okresie jest przybliżony, a granice między nimi są płynne.
Okres melodii (od urodzenia do 1. roku życia). Niemowlę najpierw wychwytuje melodię mowy, czyli jej rytm, ton i intonację, a dopiero później znaczenie słów. Słyszy, czy mówisz czule, czy stanowczo, i samo bawi się głosem: krzyczy, głuży, a potem gaworzy, naśladując melodię Twoich wypowiedzi. Pod koniec tego okresu zaczyna rozumieć pierwsze słowa i może wypowiedzieć pierwsze własne.
Okres wyrazu (od 1. do 2. roku życia). Dziecko zaczyna mówić pojedynczymi słowami, często uproszczonymi do jednej sylaby albo do odgłosu, np. „pi” zamiast „pić” czy „brum” na samochód. Jedno słowo potrafi zastąpić całe zdanie: „mama” może znaczyć „mamo, chodź”, „to jest mamy” albo „mamo, pomóż”. Dziecko rozumie znacznie więcej, niż mówi, a pod koniec tego okresu zaczyna łączyć dwa słowa.
Okres zdania (od 2. do 3. roku życia). Pojawiają się pierwsze zdania, najpierw dwuwyrazowe, np. „lala śpi” albo „daj klocek”, a potem coraz dłuższe. Dziecko zaczyna odmieniać słowa, choć jeszcze z błędami, szybko poznaje nowe wyrazy i zadaje mnóstwo pytań. Trudniejsze głoski wciąż zastępuje łatwiejszymi, więc „żaba” brzmi u niego jak „ziaba”, a „czapka” jak „ciapka”.
Okres swoistej mowy dziecięcej (od 3. do 7. roku życia). Dziecko mówi już zdaniami, także złożonymi, i potrafi opowiedzieć, co się wydarzyło. Jego mowa ma jednak własny, dziecięcy charakter: maluch tworzy nowe słowa, np. nazywa koparkę „kopaczką”, i po swojemu upraszcza gramatykę, mówiąc „poszłem” albo „człowieki”. W tym czasie dojrzewa też wymowa, a pod koniec okresu dziecko zwykle wymawia już wszystkie głoski.
Te okresy nie są sztywnym harmonogramem. Pokazują raczej kolejność: najpierw melodia i rozumienie, potem słowa i zdania, a na końcu dopracowanie wymowy. Dlatego oceniając mowę dziecka, logopeda patrzy nie tylko na kalendarz, ale też na to, czy kolejne umiejętności pojawiają się po kolei i czy dziecko robi postępy.
Rozwój mowy w pierwszym roku
Pierwszy rok to czas przygotowań do mówienia. Dziecko ćwiczy oddech i głos, uczy się słuchać i odkrywa, że dźwiękiem i gestem może coś załatwić. Kolejne etapy pojawiają się zwykle w podobnej kolejności, choć w różnym tempie.
Krzyk i pierwsze reakcje na głos
Krzyk noworodka to pierwsze ćwiczenie oddechu i głosu. Po kilku tygodniach płacz zaczyna się różnić: inaczej brzmi, gdy dziecko jest głodne, a inaczej, gdy jest zmęczone albo coś mu dolega. Już w pierwszych miesiącach niemowlę zwykle uspokaja się, gdy do niego mówisz, i reaguje na głośne dźwięki, np. wzdryga się, gdy coś głośno upadnie.
Głużenie
Około 2. do 3. miesiąca pojawia się głużenie: miękkie, gardłowe dźwięki w rodzaju „agu”, „gyy” albo „khy”, które dziecko wydaje najczęściej wtedy, gdy jest najedzone i zadowolone. Głużenie jest w dużej mierze odruchowe i pojawia się także u dzieci, które słabo słyszą. Samo w sobie nie świadczy więc o dobrym słuchu, ale jest ważnym ćwiczeniem dla warg, języka i głosu.
Gaworzenie
Gaworzenie pojawia się zwykle w drugim półroczu. Dziecko łączy spółgłoski z samogłoskami w sylaby i powtarza je: „ba-ba-ba”, „ma-ma”, „da-da”. W odróżnieniu od głużenia to już zabawa dźwiękami, w której dziecko słucha samego siebie i Ciebie, naśladuje melodię mowy i odpowiada, gdy do niego mówisz.
Do gaworzenia potrzebny jest słuch, dlatego warto zwrócić uwagę, czy się pojawia. Jeśli pod koniec pierwszego roku dziecko nie gaworzy, zbadaj słuch i skonsultuj się z logopedą.
Gesty, rozumienie i pierwsze słowa
W drugim półroczu dziecko coraz lepiej rozumie, co dzieje się wokół niego. Około 9. miesiąca zwykle spogląda na Ciebie, gdy wołasz je po imieniu, i wyciąga rączki, gdy chce, żeby je podnieść. Pod koniec pierwszego roku macha na pożegnanie, rozumie „nie” i proste słowa w znanych sytuacjach, a wiele dzieci zaczyna pokazywać palcem to, czego chce albo co je zaciekawiło.
Gesty to bardzo ważny krok. Dziecko, które pokazuje coś palcem i patrzy przy tym na Ciebie, już się z Tobą porozumiewa, tylko jeszcze bez słów. Około 12. miesiąca większość dzieci mówi „mama” albo „tata” z myślą o konkretnej osobie, a część ma własne słowo na rodzica.
Tabela: rozwój mowy dziecka miesiąc po miesiącu
Jak czytać tabelę? Znajdź wiersz z wiekiem dziecka, od 0 do 6 lat: środkowa kolumna mówi, co zwykle pojawia się w tym okresie, a ostatnia, które obserwacje warto omówić ze specjalistą. Wiek podaję orientacyjnie. Pierwsze lata opisuję m.in. na podstawie amerykańskiego zestawienia kamieni milowych (Zubler i in., 2022), w którym każdą umiejętność przypisano do wieku, w jakim ma ją już większość dzieci.
| Wiek (orientacyjnie) | Co zwykle robi dziecko | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| 0-3 mies. | płacze na różne sposoby, uspokaja się, gdy do niego mówisz, reaguje na głośne dźwięki; około 2. do 3. miesiąca zaczyna głużyć | nie reaguje na głośne dźwięki, np. trzaśnięcie drzwiami |
| 4-6 mies. | głuży, piszczy i śmieje się na głos; odpowiada dźwiękami, gdy do niego mówisz; odwraca głowę w stronę Twojego głosu | nie szuka źródła dźwięku; prawie nie wydaje dźwięków |
| 7-9 mies. | gaworzy, czyli powtarza sylaby, np. „ba-ba”, „ma-ma”; około 9. miesiąca reaguje, gdy wołasz je po imieniu, np. spogląda na Ciebie; wyciąga rączki, żeby je podnieść | nadal nie szuka źródła dźwięku; prawie nie wydaje dźwięków |
| 10-12 mies. | macha „pa pa”; rozumie „nie”; gaworzy z melodią przypominającą zdania; około 12. miesiąca mówi „mama” albo „tata” lub ma własne słowo na rodzica | nie gaworzy; nie używa żadnych gestów; około 12. miesiąca nie reaguje, gdy wołasz je po imieniu |
| 12-18 mies. | mówi pierwsze słowa, np. „am”, „pi”, „hau”; pokazuje palcem, żeby o coś poprosić; około 18. miesiąca próbuje mówić co najmniej trzy słowa oprócz „mama” i „tata” i wykonuje proste polecenie bez gestu, np. „daj mi łyżkę” | w wieku półtora roku nie mówi żadnego słowa; nie pokazuje palcem |
| 18-24 mies. | szybko poznaje nowe słowa; wskazuje w książeczce obrazek, o który pytasz; około 2 lat łączy dwa słowa, np. „bańki lecą”, „tata, patrz” | w wieku 2 lat nie łączy jeszcze dwóch słów; mówi tylko kilka słów; słabo rozumie proste prośby |
| 2-3 lata | około 2,5 roku używa mniej więcej 50 słów, a często znacznie więcej, łączy je z czasownikami i nazywa obrazki; około 3 lat buduje proste zdania, pyta „co?” i „gdzie?”, mówi, jak ma na imię | około 3. urodzin nie buduje zdań; osoby spoza rodziny zwykle go nie rozumieją |
| 3-4 lata | mówi coraz dłuższymi zdaniami, około 4 lat także z czterech i więcej słów; opowiada, co robiło w ciągu dnia; pojawiają się s, z, c, dz | mówi głównie pojedynczymi słowami; wsuwa język między zęby; zacina się z wyraźnym napięciem |
| 4-5 lat | buduje zdania złożone, np. ze słowami „bo” i „kiedy”; około 5 lat opowiada historyjkę, w której dzieją się co najmniej dwie rzeczy, i rozpoznaje proste rymy; pojawiają się sz, ż, cz, dż | zniekształca głoski, które większość czterolatków już wymawia; mówi „przez nos”; wymawia „r” gardłowo, jak po francusku (z tym nie trzeba czekać do 6. urodzin) |
| 5-6 lat | wymawia prawie wszystkie głoski, a do 6 lat zwykle także „r”; prowadzi dłuższą rozmowę; dzieli słowa na sylaby, np. wyklaskując „ba-lo-nik” | po 6. urodzinach nadal nie wymawia „r”; ma kłopot z rymami, sylabami albo rozróżnianiem podobnych słów |
Tabela to mapa, a nie sprawdzian. Najwięcej mówi nie pojedynczy wiersz, tylko to, czy z miesiąca na miesiąc dziecku przybywa umiejętności. Jeśli przez dłuższy czas nic się nie zmienia, to także dobry powód do konsultacji.
Kolejność pojawiania się głosek
Dziecko nie uczy się wszystkich głosek naraz. Najpierw opanowuje te, które są najprostsze do wymówienia, a trudniejsze przychodzą z czasem, w miarę jak język, wargi i słuch nabierają wprawy. Orientacyjną kolejność, opisaną m.in. przez G. Demel w poradniku dla nauczycieli przedszkoli, pokazuje lista:
- do 3 lat: samogłoski oraz p, b, m, f, w, t, d, n, l, ś, ź, ć, dź, k, g, h, j, ł,
- około 4 lat: s, z, c, dz,
- około 5 lat: sz, ż, cz, dż,
- do 6 lat: r.
Zanim trudniejsza głoska się pojawi, dziecko zastępuje ją łatwiejszą. Trzylatek mówi „lyba” albo „jyba” zamiast „ryba”, a czterolatek „salik” zamiast „szalik”. Takie zamiany typowe dla wieku są normą i zwykle ustępują, gdy dziecko dojrzewa. Nie trzeba ich poprawiać na siłę: wystarczy, że w odpowiedzi powtórzysz słowo poprawnie, np. „Tak, ryba pływa”.
Czym innym są zniekształcenia, czyli sposoby wymawiania, które nie są etapem rozwoju. Należy do nich np. wsuwanie języka między zęby przy „s”, „sz” i podobnych głoskach albo „r” wymawiane w gardle, jak w języku francuskim. Takie trudności warto pokazać logopedzie bez względu na wiek dziecka. Do logopedy warto też pójść, gdy głoska pojawia się wyraźnie później, niż podaje lista, zwłaszcza jeśli przed pójściem do szkoły brakuje kilku głosek.
Sygnał nie jest wyrokiem. To po prostu moment, w którym warto porównać swoje obserwacje z oceną specjalisty.
Jak wspierać rozwój mowy na co dzień?
Poniższe nawyki pomagają od niemowlęctwa aż do pójścia do szkoły, a zmienia się tylko ich forma. Przy większości z nich znajdziesz przykład dla młodszego i starszego dziecka:
- Rozmawiaj i opisuj. Mów do dziecka od pierwszych dni, także wtedy, gdy jeszcze nie odpowiada. Z niemowlęciem opowiadaj, co robisz: „Zakładamy skarpetki. Jedna, druga”. Z przedszkolakiem rozmawiaj o tym, co wydarzyło się w ciągu dnia, i dopytuj: „A co było potem?”.
- Sięgajcie po książeczki. Już z kilkumiesięcznym dzieckiem możesz oglądać obrazki i nazywać to, co na nich widać. Dwulatkowi pokazuj, pytaj i czekaj, aż wskaże. Z przedszkolakiem zatrzymujcie się w ciekawym miejscu historii i zgadujcie, co będzie dalej.
- Śpiewaj. Kołysanki, rymowanki i piosenki z pokazywaniem uczą rytmu i melodii mowy. Powtarzane wiele razy stają się przewidywalne, więc z czasem dziecko samo zaczyna dopowiadać słowa.
- Bawcie się dźwiękami. Odpowiadaj niemowlęciu jego własnymi sylabami, jakbyście prowadzili rozmowę. Z maluchem naśladujcie odgłosy zwierząt i pojazdów. Z przedszkolakiem szukajcie rymów, wyklaskujcie sylaby i zgadujcie, jaką głoską zaczyna się słowo „dom”.
- Zostaw chwilę ciszy. Dziecko potrzebuje więcej czasu niż dorosły, żeby zebrać myśli i ułożyć słowa. Po pytaniu odczekaj kilka sekund, zanim podpowiesz albo odpowiesz za nie.
- Pilnuj czasu przed ekranem. Film czy gra nie reagują na to, co mówi dziecko, więc nie zastąpią rozmowy z Tobą.
Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, 2019) czas przed ekranem nie jest zalecany u niemowląt poniżej 1. roku życia, a u dzieci w drugim roku życia nie zaleca się siedzenia przed ekranem, np. oglądania bajek. Dzieci od 2 do 4 lat powinny spędzać przed ekranem nie więcej niż godzinę dziennie, a im mniej, tym lepiej. W tych samych zaleceniach WHO zachęca, żeby czas spędzany na siedząco wypełniać wspólnym czytaniem i opowiadaniem historii.
Te zalecenia nie są po to, żeby budzić wyrzuty sumienia, tylko żeby pomóc zachować proporcje. Im więcej rozmowy i wspólnej zabawy, tym więcej okazji do nauki mowy.
Mowa dwujęzycznego dziecka
Gdy dziecko wychowuje się w dwóch językach, z tabeli korzystasz tak samo, a jego słowa liczysz w obu językach razem. Popularne przekonanie, że dwujęzyczność opóźnia mowę, omawiam w artykule o opóźnionym rozwoju mowy.
Gdy dziecko trafia do żłobka albo przedszkola, w którym mówi się w nowym dla niego języku, przez pewien czas może w nim prawie nie mówić, tylko słuchać i obserwować. To częsty etap nauki drugiego języka. Niepokój budziłoby dopiero to, że dziecko ma kłopot z porozumiewaniem się także w języku, którym mówi się w domu.
Najwięcej daje dziecku bogaty kontakt z każdym z języków: rozmowy, książeczki i piosenki, najlepiej z osobami, które czują się w danym języku swobodnie. Mówię też po angielsku, więc rodziny, w których to jeden z języków domowych, mogą umówić konsultację w tym języku.
Co dalej, gdy coś Cię niepokoi?
Jeśli po lekturze masz poczucie, że mowa Twojego dziecka odbiega od tabeli, wybierz krok, który najlepiej pasuje do Waszej sytuacji:
- gdy dwulatek mówi mało albo wcale, zajrzyj do poradnika dwulatek nie mówi, gdzie znajdziesz też dziesięć zabaw wspierających mowę w domu,
- gdy starsze dziecko używa dużo mniej słów niż rówieśnicy, zajrzyj do artykułu o opóźnionym rozwoju mowy, który opisuje możliwe przyczyny i przebieg diagnozy,
- gdy zastanawiasz się, jak wyglądają zajęcia z małym dzieckiem, przeczytaj stronę logopeda dla dzieci w Krakowie.
Jeśli Twoje dziecko nie robi jeszcze tego, co opisuje wiersz dla jego wieku, albo pasuje do niego któryś sygnał z ostatniej kolumny, nie trzeba czekać, aż „dorośnie” do kolejnego wiersza tabeli. Wystarczy, że w formularzu kontaktowym podasz jego wiek i napiszesz, jakich słów używa. Pracuję z dziećmi, które skończyły rok. Jeśli mieszkasz daleko od Krakowa, te same sygnały są dobrym powodem, żeby porozmawiać z logopedą w swojej okolicy.
